Share this
Twitter
Myspace
Digg
Yahoo
Googlize this
Facebook
Wikio
Print
E-mail
Υλικά, τεχνική, συμβολισμός
{Ο άνδρας που ενσάρκωνε τον ιερέα, αποσύρθηκε στη σκηνή με τους φλεγόμενους πυρσούς. Η σκιά του φάνηκε πίσω από το αλογίσιο δέρμα και έπειτα χάθηκε, καθώς συμβαίνει με τα είδωλα της νύχτας κάθε που ανατέλλει το άστρο των ημερών. Στο χώμα, πλάι σε ένα αλλόκοτο σχήμα, καμωμένο από ποταμίσιες πέτρες κα ξύλα, ο ιεροφάντης απόθεσε τη μάσκα. Η φοβερή της όψη έμοιαζε τώρα απρόσωπη. Τα μάτια, με ένα τόνο πορφύρας γύρω από το ελλειπτικό τους σχήμα, το μισάνοιχτο στόμα, χαραγμένο σαν από κάποια ξεχασμένη κραυγή, το πλατύ μέτωπο με τις ανεπαίσθητες εκδορές του πελεκισμένου ξύλου. Τίποτα δεν μπορούσε να προσδώσει στο προσωπείο την οργισμένη, θεϊκή αίσθηση του παρελθόντος. Εν μέσω ποδοβολητών και πρωτόγονων, μουσικών ήχων οι γυναίκες της φυλής επιδόθηκαν σε ένα ξέφρενο χορό. Τα φαλλικά σύμβολα μετατράπηκαν σε αντικείμενα απροσδόκητης λατρείας. Οι χρησμοί ανασύρονταν από τα δαχτυλιδένια στόματα των γηραιότερων, μπερδεύονταν με το βασιλικό ρόχθο του ποταμού και έπειτα χάνονταν μες στο βόμβο των ανθρώπινων προσευχών. Τώρα κανείς δεν έδειχνε ενδιαφέρον για την τρομακτική, ξύλινη μάσκα του ιερέα. Καθώς εξηγεί ο σαμάνος της φυλής, η ανθρώπινη ψυχή είναι η μόνη έμπνευση για τις αποτρόπαιες φιγούρες των ολοήμερων τελετών. Τα σώματα είχαν τώρα αποκτήσει την υαλώδη χάρη της αργίλου, καθώς λικνίζονταν ξέφρενα γύρω από πέτρινα εδώλια, αρχαιοπρεπούς τεχνοτροπίας. Το τοπίο είχε αποκτήσει τη ζωγραφική αρμονία ενός αναγεννησιακού πίνακα και ο επισκέπτης αδυνατούσε να περιφρονήσει το ολοκαύτωμα των οριζόντων.}
Οι αφρικανικές μάσκες αποτελούν αντικείμενα άρρηκτα συνδεδεμένα με τον καθημερινό τρόπο ζωής των αυτοχθόνων λαών. Η χρήση τους σε τελετές ενηλικίωσης, παράκλησης για πλούσιες σοδειές και εξευμενισμό των ποικίλων θεοτήτων συνιστούν ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του παγανιστικού παρελθόντος μιας βαθιά, παραδοσιακής χώρας. Η γονιμότητα των ανθρώπων και της γης αποτελούν θέματα ζωτικού ενδιαφέροντος για τους αφρικανικούς λαούς, οι οποίοι ζώντας σε ένα αμετάβλητο περιβάλλον, εξαρτώνται στενά από τη γη για τη συνέχιση της ύπαρξής τους. Οι επικήδειες τελετές θεωρούνται επίσης ξεχωριστές εκδηλώσεις για τους γηγενείς. Η μάσκα, αντιπροσωπεύοντας τις προγονικές καταβολές, μπορεί να εξασφαλίσει μια ευνοϊκή μεταχείριση για το νεκρό στο βασίλειο των πνευμάτων. Με άλλα λόγια τα προσωπεία, των οποίων η ύπαρξη απαντάται σε πολλούς λαούς και ιστορικές περιόδους δεν αποτελεί μόνο ένα ιδιαίτερο στοιχείο της παράδοσης μα ταυτόχρονα και ένα μέσο επικοινωνίας με το αθέατο. Εκείνο που προϋπάρχει και επιζεί, πέρα από τον ανθρώπινο βίο, τις διαρκείς αγωνίες του.
{Τώρα εκείνα τα αυτοσχέδια τραγούδια που θύμιζαν ελληνικούς υμεναίους είχαν πάψει. Οι φωτιές που σπίθιζαν τους κορμούς των πελώριων αειθαλών δέντρων είχαν σιωπήσει. Ξαφνικές ανεμικές παρέσερναν τις στάχτες. Ολόκληρος ο τόπος ανέδυε μια ισχυρή οσμή θειαφιού. Η νύχτα γέμιζε από τους ήχους του δάσους. Αλλόκοτα πλάσματα περιέβαλαν τον καταυλισμό, αφήνοντας παράξενα γρυλίσματα και ανθρωπόμορφες οιμωγές. Ο νέος πλησίασε την σβησμένη εστία. Ανέσυρε τη μάσκα από το υγρό χώμα και με τις άκρες των δακτύλων πήρε να περιεργάζεται τούτη την ιδιαίτερη κατασκευή. Με μιαν αίσθηση φόβου, σαν αυτή που δοκιμάζει ο δυτικός όταν βρεθεί στις μακρυσμένες εκτάσεις της ερήμου, ο νέος άγγιξε το πρόσωπο της θεότητας. Δίχως κάποια φανερή αιτία, μνημόνευσε τα λόγια ενός πάστορα. «Οι άνθρωποι κάποτε έμοιαζαν με Κενταύρους.»
Μελετώντας κανείς τις αφρικανικές κατασκευές των προσωπείων, βρίσκεται εμπρός σε μια ιδιαίτερη και μοναδική τέχνη. Η ποικιλία των μορφών, το πλήθος των σχημάτων, η ευρηματικότητα των υλικών κατασκευής, καθιστούν τα ομοιώματα αυτά ξεχωριστά. Επικαλύμματα προσώπων, που άλλοτε αποτελούν τμήμα μιας ολόκληρης στολής, κράνη, καμωμένα από τους κορμούς δέντρων που εκτείνονται σε ολόκληρο το πρόσωπο. Φιγούρες άγριων, σαρκοβόρων ζώων, παγωμένες εκφράσεις μαχητών τη στιγμή της νίκης σε κάποια αρσενική μονομαχία. Μια ιδιαίτερη και αξιοπρόσεκτη τεχνοτροπία είναι εκείνη των βορειοδυτικών φυλών της Γιορούμπα, όπου οι ιθαγενείς χρησιμοποιούν μια ολόσωμη στολή, με ενσωματωμένη τη μάσκα, καθώς και κάποια θηλυκά, σωματολογικά χαρακτηριστικά. Το μοναδικό αυτό στοιχείο συσχετίζεται σαφώς με τελετές γονιμότητας, ενώ ταυτόχρονα εκφράζεται η γενική, μητριαρχική θεώρηση του κόσμου, όπως την αντιλαμβάνονται τα μέλη αυτών των κοινοτήτων.
Τα υλικά κατασκευής παρουσιάζουν επίσης μια σχετική ποικιλία, έχοντας όμως ως πρωταρχικό στοιχείο το ξύλο. Η πεποίθηση των αφρικανικών λαών πως ένας ζωντανός οργανισμός, όπως το δέντρο μπορεί να εκφράσει καλύτερα μια δυναμική ζωής, συνιστά τη βασική αιτία για τη συγκεκριμένη επιλογή. Ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο οι ιθαγενείς αποσπούν το υλικό από τη φύση. Ο τεχνίτης, αφού καταφέρει την πρώτη τσεκουριά στο φλοιό του δέντρου, πραγματοποιεί μια ιδιαίτερη διαδικασία, δοκιμάζοντας λίγο από το χυμό του δέντρου. Με αυτή τη συνήθεια ο άνθρωπος δένεται με το δέντρο και κατ΄επέκταση με τη μητέρα φύση. Η μετεμψύχωση προηγείται της επεξεργασίας. Το δέντρο παραμένει για μερικές ημέρες στο έδαφος, διάστημα ικανό για να μεταφερθεί το πνεύμα του σε κάποιο άλλο νεαρό φλοιό.
Οι τεχνίτες των μασκών θεωρούνται ιδιαίτερα δεξιοτέχνες. Ο ρυθμός με τον οποίο πελεκούν το ξύλο, τα τραγούδια που ψιθυρίζουν κατά το δούλεμα, συνιστούν βασικά στοιχεία στο τελετουργικό της δημιουργίας. Συχνά επιλέγονται νεαρά δέντρα, με μαλακό και εύπλαστο φλοιό, ενώ η επιφάνεια των προσωπείων βάφεται με λάσπη, κρόκο αυγού ή πολύχρωμα φυτά. Η τοποθέτηση υαλωδών πετρωμάτων, όπως ο οψιδιανός ή ο πυρακτωμένος σίδηρος, αφορά την τελική φάση της επεξεργασίας, η οποία συμπληρώνεται από ενεργειακά υλικά, όπως το αίμα ή οι χυμοί από χυλούς συγκεκριμένων, χρωματισμένων καρπών.
Στην περιοχή του Μπενίν μπορεί κανείς να δει μάσκες, κατασκευασμένες και από άλλα υλικά, όπως ο σίδηρος ή άλλα πρωτογενή μέταλλα που αφθονούν στα παρθένα εδάφη της αφρικανικής γης. Η πώλησή τους από τους εμπόρους της περιοχής απέφερε στο παρελθόν σημαντικά έσοδα για την καλλιέργεια φυτών. Όμως η δυσκολία στο σμίλευμα, σε σχέση πάντα με την περιορισμένη γκάμα των εργαλείων, είχε ως αποτέλεσμα ένας μικρός αριθμός προσωπείων από σίδηρο ή μέταλλο να σώζεται στις μέρες μας.
Με ένα αυτοσχέδιο καλέμι, οι τεχνίτες δουλεύουν το ξύλο ή το μέταλλο, πραγματοποιώντας πάντα θυσίες για την καλή απόδοση του εργαλείου, αλλά και των χεριών. Οι νεαροί τεχνίτες μυούνται στη διαδικασία από κάποιον εμπειρότερο, ενώ η εκμάθηση της τέχνης απαιτεί σημαντικό χρόνο για να κατακτηθεί. Η πέτρα δεν αφορά παρά μόνο την κατασκευή αγαλμάτων και προτομών, χωρίς να καταστεί ευρεία η χρήση της στην κατασκευή μασκών. Αξιοσημείωτη θεωρείται η τεχνική φυλών, όπως οι Μπασαλαμπάσου, οι Μπασόντζε και οι Μπατσιόκο της ανατολικής Ζάμπια.
{Ο τεχνίτης έγνεψε στο νεαρό άνδρα. Καθισμένος πλάι στην παλιά φωτιά, κράδαινε στα δυνατά του χέρια τον κορυνό. Το υλικό περίμενε στωικά στα πόδια τα περίτεχνα χτυπήματα. Σε λίγο εκείνο το κομμάτι από φρέσκο φλοιό, θα αποκτούσε τα στοιχεία ενός προσώπου. Ο ιθαγενής κράτησε στα χέρια το υλικό και με τα δάχτυλά του διέγραψε το σχήμα των ματιών. Δυο πελώρια μάτια επρόκειτο να σμιλευθούν στη δροσερή επιφάνεια. Ο άνδρας έδειξε προς την όχθη του ποταμού. Ένα πουλί που θύμιζε τους γερανούς, ξεχώριζε μες στη νύχτα που πέθαινε. Ο άνδρας υποκλίθηκε εμπρός στην πολύχρωμη φύση του πουλιού. Εκείνο άνοιξε τα πελώρια φτερά του και χάθηκε στις καταπράσινες φυλλωσιές του δάσους. Ο νεαρός άνδρας γνώριζε πια την όψη των ματιών. Τα φύλλα σείστηκαν, μαρτυρώντας τον ευλογημένο ερχομό της μέρας. Στη σκέψη του νεαρού θα δεσπόζει για πάντα η διαρρηγμένη σιωπή του αρχέγονου τοπίου.}
