Asante

   "V" is for VODUN

Όταν αυτό που χωρίζει τον Gbêto (= άνθρωπος) από τον Gbê (= Θεός, ζωή) είναι ένας φθόγγος (-to) με πολύ φαντασία…

Κολιέ από πολύχρωμες χάντρες, οστά, κουρέλια, αχυρένιες κούκλες (vodun ή voodoo dolls), κομμάτια από δέρμα και γούνα, πήλινα, ξύλινα και οστέινα σκεύη, φτερά και αίμα—είναι λίγες από τις “πρώτες ύλες” της θρησκευτικής τέχνης Vodun. Η δύναμη των παραπάνω αντικειμένων, δεν έγκειται μόνο στο αισθητικό (ή αντιαισθητικό για κάποιους) κομμάτι, κυρίως χρησιμοποιούνται για να επικαλεστούν ψυχολογικές, συναισθηματικές και πολλές φορές ψυχοσωματικές επενέργειες στους ανθρώπους που ελπίζουν σε κάποιου είδους λύτρωση. Τα αντικείμενα αυτά σε συνδυασμό με τις τελετουργικές πρακτικές, εσωκλείουν “υπεράνθρωπες” δυνάμεις, περισσότερο όμως, εσωκλείουν “ανθρώπινη” ελπίδα και στον αντίποδα αγανάχτηση... Ο πυρήνας αυτών των πρακτικών, εντοπίζεται στην επιδίωξη της προστασίας και ενδυνάμωσης αυτών των ανθρώπων (και κατ’ επέκταση πολιτισμών), που τόσο πολύ και για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, έχουν καταπιεστεί με όλους τους δυνατούς τρόπους που μπορεί να διανοηθεί ο ανθρώπινος νους.

“V” is for VODUN

Το Vodun είναι μία θρησκευτική πρακτική, ένα “προϊόν - μείγμα” των αρχαιότερων γνωστών θρησκειών που εμφανίστηκαν στην Αφρική, από την απαρχή του ανθρώπινου πολιτισμού. Οι περισσότεροι κοινωνιολόγοι και ανθρωπολόγοι διατείνονται πως το Vodun υπάρχει εδώ και 6.000 χρόνια, ενώ ένα μικρότερο ποσοστό ισχυρίζεται πως το Vodun είναι τουλάχιστον 10.000 ετών. Παρά το γεγονός ότι το Vodun άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά (στην φαντασία πολλών κυριολεκτικά) στην Αφρική πολύ πριν το Ευρωπαϊκό και Αμερικανικό “σκλαβοπάζαρο”, η δομή του όπως είναι γνωστή σήμερα, διαμορφώθηκε χαρακτηριστικά στην Αϊτή, κατά τη διάρκεια της Ευρωπαϊκής αποίκισης στην Ισπανιόλα (νησί της Καραϊβικής και ένα από τα πολλά hot-spot του “Νέου Κόσμου”).

Στην Αφρική, το Vodun γεννήθηκε κάπου μεταξύ των θρησκευτικών τελετών των φυλών του βασιλείου Fon (το λίκνο του Vodun για πολλούς, που εντοπίζεται στο σημερινό Νότιο Μπενίν) Yoruba (Νιγηρία) και Ewe (Τόγκο, Γκάνα και εν μέρει, Κονγκό). Η ίδια η λέξη Vodun προέρχεται από την διάλεκτο των Fon και σημαίνει "ιερός", "πνεύμα" ή και "θεότητα". Η πιο γνωστή ονομασία του (κυρίως για τους δυτικούς) είναι Voodoo, αλλά συναντάται και ως Vodou, Vodoun, Vodoum, Voudou κ.ά. Είναι καθαρά ένα ανιμιστικό είδος θρησκείας και ενώ επικαλείται πολλές θεότητες, χαρακτηρίζεται από τους ανθρωπολόγους ως “πολυεδρικός μονοθεϊσμός“ -και όχι πολυθεϊσμός- που συνδέει θεογονικά τις δυνάμεις της φύσης, τα φυσικά φαινόμενα και τους “νεκροζώντανους” (zombi ή zombie).

Vodun-ολογίες

Το Vodun, όπως προανέφερα, έχει πολλές θεότητες (πνεύματα), κάποιες από τις οποίες είναι αγαθές (ορδές Rada) και κάποιες μοχθηρές (ορδές Petro). Υπάρχει, όμως, ένας μοναδικός Θεός – Δημιουργός, ο Mawu ή Nana Bulukuο (Olorun στην διάλεκτο των Yoruba). Ο Δημιουργός, αποτελεί μία διττή κοσμογονική αρχή στο σύμπαν, στο πρόσωπο του οποίου συνυπάρχουν η Σελήνη (θηλυκή αρχή) και ο Ήλιος (αρσενική αρχή). Ο Mawu έχει στην “δούλεψή” του υπεράριθμες θεότητες – βοηθούς, σαν μεσάζοντες μεταξύ Αυτού και των θνητών. Στην γλώσσα των Yoruba, οι θεότητες – βοηθοί ονομάζονται Loa (= μυστήριο, πνεύμα). Συνήθως στις περισσότερες φυλές, οι θεότητες αυτές αναφέρονται ως Vodun(s) ή Orishas και για καθεμία αποδίδονται διαφορετικά χαρακτηριστικά και δυνάμεις. Η λατρεία των voduns είναι και ο κεντρικός άξονας του Vodun. Αυτοί είναι οι θεοί – αρχέτυπα της Αφρικής, των οποίων τα επί μέρους βασίλεια σχηματίζουν το ενιαίο κοσμικό βασίλειο του ανδρόγυνου Πατέρα, Mawu. Οι voduns είναι οι υιοί και οι κόρες του Mawu (παρακάτω αναφέρονται οι κυριότεροι από αυτούς):

• Agwe ή Agbe: το πνεύμα της θάλασσας και των ωκεανών
• Aida Wedo: το πνεύμα του ουράνιου τόξου
• Ayza: ο προστάτης
• Baka: ένα σατανικό πνεύμα που παίρνει τη μορφή ζώου
• Baron Samedi: ο προστάτης των τάφων
• Dambala (ή Damballah-wedo): το πνεύμα ερπετό
• Erinle: το πνεύμα των δασών
• Ezili ή Erzulie: το θηλυκό πνεύμα της αγάπης
• Ogou Balanjo: το πνεύμα της θεραπείας
• Ogun (Ogu Bodagris ή Gu): το πνεύμα του πολέμου
• Osun: το πνεύμα των θεραπευτικών ροών
• Sango (Shango ή Xêbioso): το πνεύμα του ουρανού, των καταιγίδων και των αστραπών
• Yemanja ή Mami wata: το θηλυκό πνεύμα των υδάτων
• Zaka (Oko ή Agê): το πνεύμα της γεωργίας
• Sakpata (ο μεγαλύτερος υιός του Mawu): το πνεύμα της Γης
• Jo: το πνεύμα των ανέμων
• Lêgba (ο μικρότερος υιός του Mawu): το πνεύμα των θυρών (υπό κάθε έννοια, κυριολεκτική ή μεταφορική) και των απρόβλεπτων καταστάσεων της φύσης.

Καθώς το Vodun είναι πρωταρχικά μία προφορική παράδοση και θρησκεία, τα ονόματα των θεοτήτων, οι ιδιότητες τους και τα διάφορα τελετουργικά, διαφέρουν από φυλή σε φυλή και από γενιά σε γενιά. Παρόλα αυτά, υπάρχουν κάποιες σταθερές, οι οποίες ελάχιστα –αν όχι καθόλου– αλλάζουν ανά φυλή:

• Η ευλάβεια και ο σεβασμός στους προγόνους
• Το έντονο υπερφυσικό στοιχείο που χαρακτηρίζει τις τελετές
• Οι θυσίες ζώων, οι οποίες δηλώνουν τον σεβασμό προς τα Θεία και ουσιαστικά είναι ο μόνος τρόπος για να “καλοπιάσει” κάποιος το vodun που θέλει να καλέσει
• Η χρήση φετίχ (fetishes, talismans), αντικείμενα δηλαδή, που είναι εμποτισμένα με την ύπαρξη ή δύναμη κάποιου συγκεκριμένου vodun
• Οι τελετουργικοί χοροί, στους οποίους φορούν περίτεχνα tribal κοστούμια, μάσκες και χαϊμαλιά
• Οι τελετουργικές ψαλμωδίες, τραγούδια και μελωδίες, ειδικά με την συνοδεία τυμπάνων (η χορωδία ονομάζεται carizo και οι τυμπανιστές houn'torguiers)
• Η μαντική τέχνη, με την οποία αποκωδικοποιούν κάποια συμπεριφορά της φύσης, σε συγκεκριμένο χρόνο
• Η συνδεσιμότητα μεταξύ χρωμάτων, σχημάτων, τροφών, βοτάνων και άλλων υλικών στοιχείων με τα διαφορετικά πνεύματα και η χρήση αυτών των αντικειμένων με συγκεκριμένο τρόπο (τελετουργικά) ώστε να αποδοθεί η διακριτή ταυτότητα στα voduns.

Ένα πολύ χαρακτηριστικό στοιχείο μεταξύ των ακολούθων του Vodun, είναι η πεποίθηση ότι κάθε άνθρωπος γεννιέται με ένα met tet (αφέντη του κεφαλιού, αυτολεξεί) το οποίο ανταποκρίνεται σε αυτό που λένε οι Χριστιανοί “ο άγιός μου” και είναι συνήθως ο άγιος με τον οποίο “μοιράζονται” το βαφτιστικό τους όνομα. Οι Vodun-ιστές πιστεύουν πως κάθε άνθρωπος έχει μία ψυχή, η οποία είναι χωρισμένη σε δύο μέρη: το ένα μέρος της, αποτελεί το gros bon ange (= μεγάλος φύλακας-άγγελος) και το άλλο, το ti bon ange (= μικρός φύλακας-άγγελος).Το τελευταίο, αφήνει το σώμα μόνο κατά τη διάρκεια του ύπνου και στην περίπτωση που καταλάβει το σώμα του ανθρώπου ένα vodun, κατά τη διάρκεια κάποιας τελετής. Υπάρχει πάντα ο ενδόμυχος φόβος στο μυαλό των Vodun-ιστών, πως το ti bon ange τους μπορεί να πληγεί ανεπανόρθωτα ή και να φυλακιστεί ακόμη από πρακτικές μαύρης μαγείας, όταν είναι αποδεσμευμένο από το υλικό σώμα.

Vodun-ιστές

Σε διάφορες περιοχές της Αφρικής, οι άνθρωποι που θέλουν να γίνουν πνευματικού ηγέτες Vodun, εκπαιδεύονται σε καθιερωμένα θρησκευτικά κέντρα, τα οποία θυμίζουν σε λειτουργία και δομή τα χριστιανικά μοναστήρια. Οι εκπαιδευόμενοι (hounsis) υφίστανται έναν συμβολικό θάνατο, περνώντας 3 μερόνυχτα σε απόλυτη απομόνωση, πριν κάνουν την είσοδό τους –σαν αφυπνισμένα όντα πλέον– έξω στην κοινωνία. Καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπαίδευσής τους, μαθαίνουν τα πάντα γύρω από τις τελετουργικές διαδικασίες, τα αντικείμενα που χρησιμοποιούνται σε αυτά, καθώς και μεθόδους επικοινωνίας με τα διάφορα voduns. 

Ο Houngan και η Mambo

Οι πνευματικοί ηγέτες γίνονται και κοινοτικοί και κοινωνικοί ηγέτες, προσφέροντας βοήθεια, καθοδήγηση και ειρήνη μεταξύ των μελών της φυλής. Επιπλέον, λόγω της γνώσης που έχουν για τις ιδιότητες των βοτάνων και άλλων παραϊατρικών τεχνών, προσφέρουν –εναλλακτική– ιατρική φροντίδα σε αυτούς που την έχουν ανάγκη. Ο άντρας ιερέας Vodun ονομάζεται houngan ή hungan και η γυναίκα mambo ή manbo. Το ιερό όπου γίνονται οι τελετές, ονομάζεται humfort ή hounfou. Ο houngan συχνά αποκαλείται ως papa ή papa-loa (papa- vodun ή papa- orisha), ενώ η mambo, mamman (mama ή queen mama). Ο houngan και η mambo υπηρετούν ως θεραπευτές, μάντεις, μύστες, ψυχολόγοι, σύμβουλοι και πνευματικοί καθοδηγητές˙ είναι αυτοί που ασχολούνται με την λευκή (καλοπροαίρετη) μαγεία του Vodun.

Οι Botono

Παρά το “σκοτεινό” όνομά του, το Vodun δεν δημιουργήθηκε αρχικά για να σκορπά τις δυνάμεις του σκότους, κατακερματίζοντας τις μοίρες των θνητών. Παρόλα αυτά, υπάρχει και αυτή η πλευρά σε συγκεκριμένες τελετές. Οι μάγοι και μάγισσες, ονόματι botono, bokor, bok ή απλά bo (γνωστοί και ως caplatas, aze ή azetos), καταφεύγουν σε δαιμονικές πρακτικές, προκειμένου να ρίξουν ξόρκια καταστροφής και να καταραστούν τον εχθρό αυτού που επικαλείται τα σκοτεινά πνεύματα. Σύμφωνα με ένα αφρικάνικο ρητό, οι botono εκτελούν τελετές μαύρης μαγείας, σύμφωνα με το αριστερόστροφο μονοπάτι του Vodun (δηλαδή, το εκτός πεπατημένης μονοπάτι). Σπάνια ένας hungan εκτελεί τέτοιου είδους τελετές, ωστόσο, οι περισσότεροι παραδέχονται πως κατέχουν τις πρακτικές γνώσεις των bo, γιατί μόνο έτσι θα είναι σε θέση να καταπολεμήσουν τα αρνητικά πνεύματα που κατατρέχουν τις “ασθενείς” ψυχές.

Μυσταγωγίες και Ιστορίες για Άλογα

(τώρα, αν είναι πράσινα τα άλογα… πολύ πιθανό… πράσσειν άλογα, ακόμη πιο πιθανό…)

Ο λόγος που πραγματοποιούνται οι τελετές Vodun, είναι για να έρθει σε επαφή ο επικαλούμενος με ένα συγκεκριμένο vodun και να κερδίσει την εύνοιά του, θυσιάζοντας ζώα και προσφέροντας δώρα, στα οποία έχουν αδυναμία οι θεότητες. Οι άνθρωποι και οι θεότητες είναι, κατά κάποιον τρόπο, αλληλοεξαρτώμενοι. Οι άνθρωποι από τη μία, προσφέρουν διάφορα υλικά αγαθά, που δεν υπάρχουν στον πνευματικό, άυλο κόσμο των θεών και οι voduns τους χαρίζουν υγεία, ευτυχία, τύχη, κοινωνική ανέλιξη, προστασία και “λύσιμο” από κατάρες.

Όλες οι τελετές Vodun, κορυφώνονται με την θυσία στο πνεύμα vodun και κάποιες φορές με την κατάληψη του σώματος αυτού που το προσκαλεί στον υλικό κόσμο. Ο εκστασιασμένος (in trance) πίνει από το αίμα (εμπλουτισμένο με βότανα) του ζώου που θυσιάστηκε, για να κατευνάσει την πρωτόγνωρη δίψα της θεότητας που εισήλθε στο σώμα του. Τις περισσότερες φορές, τα voduns επικοινωνούν με τους πιστούς τους μέσω των ονείρων. Δεν είναι λίγες οι μαρτυρίες όπου περιγράφονται αλλαγές στα χαρακτηριστικά των προσώπων των καταληπτικών, τόσο έντονες μάλιστα, που μοιάζουν με τα πρόσωπα των vodun - ξενιστών. Οι πιστοί του Vodun, αναφέρονται σε αυτήν την “υπερφυσική” κατάσταση ως "ο vodun καβαλάει το άλογό του" και ο άνθρωπος που έχει καταληφθεί ονομάζεται govi (= άλογο). Βέβαια, υπάρχουν και οι περιπτώσεις των ανθρώπων που δεν άντεξαν ως govi και τρελάθηκαν ή πέθαναν.

Υπάρχουν πολλές μορφές τελετών και πρακτικών στο Vodoun-ισμό. Οι δύο πιο διαδεδομένες, είναι η τελετή Rada και Petro ή Pethro. Στη Rada ακολουθούνται τα πιο παραδοσιακά Αφρικανικά μοτίβα, δίνοντας έμφαση στην αγνή και σπλαχνική μορφή των πνευμάτων. Για αυτόν ακριβώς τον λόγο, γίνεται επίκληση μόνο στις καλές θεότητες που είναι οι θεματοφύλακες των αρχαίων εθίμων και των παραδόσεων των αφρικανικών λαών. Οι πιστοί κατά την διάρκεια της κατανυκτικής τελετής Rada, είναι ντυμένοι στα λευκά. Στην τελετή Petro, λατρεύονται τα δαιμονικά πνεύματα, οι αφέντες της μαύρης μαγείας, οι οποίοι ενσαρκώνουν το αδυσώπητο πρόσωπο της κοσμικής υπερδύναμης. Λέγεται, πως η τελετή Petro, πρωτοεμφανίστηκε στην Αϊτή την περίοδο της σκλαβιάς και πήρε το όνομά της από τον Don Juan Felipe Pedro, έναν ισπανό ιερέα Vodun -και πρώην σκλάβο- ο οποίος εισήγαγε τα παρένθετα “καταχθόνια” στοιχεία θυμού, βίας και μίσους στις τελετές του. Οι πιστοί κατά την διάρκεια της ζοφερής Petro, είναι ντυμένοι στα κόκκινα.

Μία διάσημη και μοναδική -μέχρι ένα βαθμό- δοξασία του Vodun, είναι ότι όταν ένα άνθρωπος πεθάνει, μπορεί να επανέλθει στη ζωή μετά την ταφή του. Είναι τα αξιαγάπητα, κατά τ’ άλλα, zombie, τα οποία μετά την ανάστασή τους, δεν έχουν δική τους θέληση και είναι υπό την κυριαρχία της θέλησης άλλων. Κάποιες αφρικανικές φυλές, πιστεύουν ότι τα zombie, είναι άνθρωποι που ποτέ δε πέθαναν, αλλά βρίσκονται σε κατάσταση βαθιάς νάρκωσης ή ύπνωσης από τα ξόρκια κάποιου botono.

Η αντίληψη που μεταδίδουν οι δοξασίες του Vodun για το σύμπαν και τα υλικά δρώμενα, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον κύκλο ζωής – θανάτου και την “ουροβορική” φύση αυτού. Στο Vodun (και όχι μόνο), ο θάνατος είναι μία εξελικτική αναγέννηση των κοινωνικών προτύπων, μέσω της αντανάκλασής του στους ανθρώπους, που σε δεδομένες χρονικές περιόδους της απαρτίζουν. Σημαντικό είναι και το γεγονός, θεωρώ, πως υπάρχει έντονη η πίστη, στα Vodun – φερόμενα κονκλάβια, ότι οι νεκροί δεν είναι ακριβώς νεκροί, αλλά ένα είδος “αμφιβίου” που επιβιώνει μεταξύ δύο κόσμων, του πνευματικού και του υλικού. Άλλωστε, η πίστη και μόνο σε κάποια μορφή μεταθανάτιας ζωής, δεν ένα είδος λύτρωσης από τον γήινο αβάσταχτο πόνο; Από την άλλη, ο δικηγόρος του διαβόλου (ο “μαύρος βοντούνης”, της ισορροπίας) μέσα μου, είναι πανέτοιμος να αντικρούσει αυτήν την άποψη… μπα, δεν θα τον ακούσω αυτήν τη φορά!

• Τσινούα Ατσέμπε
• Έλεν Άνταμς Κέλλερ
• Οι έλληνες στην Αφρική (Ζιμπάμπουε)
• "Markala"
• Μουντιάλ: Τα καλύτερα γκολ από αφρικανούς παίκτες
• Οι έλληνες στην Αφρική (Ζάμπια)
• Δέκα αρχαιολογικοί χώροι στην Αφρική
• Οι έλληνες στην Αφρική (Ζαΐρ)
• Χορευτής, θεϊκός φορέας
• Τσιτάχ